Khoảng cách số vẫn hiện hữu

Theo đánh giá do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) hỗ trợ, AI có thể hỗ trợ rà soát lỗi trợ năng, hướng dẫn người dùng thực hiện thủ tục hành chính bằng giọng nói hoặc ngôn ngữ đơn giản hơn. Tuy nhiên, khoảng cách số giữa người khuyết tật ở thành thị và nông thôn vẫn khá lớn.

Nhiều người chưa có điều kiện sở hữu thiết bị hỗ trợ do chi phí còn vượt quá khả năng tài chính. Tại một số vùng sâu, vùng xa, hạ tầng công nghệ thông tin và chất lượng đường truyền internet chưa ổn định cũng gây khó khăn trong tiếp cận các dịch vụ số.

Chị Đào Thu Hương, Cán bộ Hòa nhập Người khuyết tật của UNDP cho biết: “Việt Nam đã cải thiện mạnh về Chính phủ điện tử, tuy nhiên một số cổng dịch vụ công trực tuyến vẫn chưa thật sự thân thiện với người khuyết tật. Một trong những rào cản là hệ thống CAPTCHA khó tiếp cận, điều hướng không có cấu trúc, giao diện không nhất quán và chức năng tương tác bằng bàn phím hạn chế”.

Việt Nam đã cải thiện mạnh về Chính phủ điện tử, tuy nhiên một số cổng dịch vụ công trực tuyến vẫn chưa thật sự thân thiện với người khuyết tật. Một trong những rào cản là hệ thống CAPTCHA khó tiếp cận, điều hướng không có cấu trúc, giao diện không nhất quán và chức năng tương tác bằng bàn phím hạn chế. Chị Đào Thu Hương, Cán bộ Hòa nhập Người khuyết tật của UNDP

Báo cáo Phát triển Con người của UNDP cũng chỉ ra rằng, khả năng AI giúp thu hẹp khoảng cách xã hội sẽ phụ thuộc vào mức độ tiếp cận, khả năng chi trả và sự tham gia của người khuyết tật trong quá trình thiết kế, phát triển công nghệ. AI cần đóng vai trò hỗ trợ con người thay vì thay thế hoàn toàn sự hỗ trợ của con người.

Trong khi đó, khảo sát của Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững cho thấy, khoảng một nửa số người khuyết tật sử dụng internet hiện chưa biết cách dùng các công cụ AI. Có tới 65% người khuyết tật sử dụng thiết bị trợ năng chưa từng được đào tạo kỹ năng số.

Mỗi dạng khuyết tật như: Thị giác, thính giác, trí tuệ hay vận động đều cần các giải pháp công nghệ khác nhau theo hướng cá nhân hóa và dễ tiếp cận hơn. Không chỉ dịch vụ công, tài chính số cũng chưa thật sự thuận tiện với người khuyết tật, không ít người vẫn phải phụ thuộc người thân trong giao dịch tài chính.

Đại diện Hội Người mù Việt Nam cho rằng, khoảng cách tiếp cận công nghệ ở nhóm người khiếm thị vẫn còn khá lớn. Nhiều website, ứng dụng và dịch vụ ngân hàng điện tử hiện nay chưa thật sự thân thiện với người khiếm thị.

Tháng 4/2026, Hội Người mù Việt Nam đã phối hợp tổ chức khóa tập huấn hướng dẫn sử dụng ngân hàng số và bảo mật thông tin cho người khiếm thị. Từ thực tế triển khai, nhiều ý kiến cho rằng, các nền tảng số cần được thiết kế theo hướng dễ tiếp cận hơn, có sự tham gia góp ý của chính người khuyết tật ngay từ đầu.

Để phát triển các ứng dụng thân thiện với người khuyết tật, các doanh nghiệp công nghệ cần thay đổi tư duy ngay từ khâu thiết kế, coi người khuyết tật là một nhóm người dùng cốt lõi.

Ông Nguyễn Minh Đức, Founder & CEO Công ty cổ phần An toàn thông tin CyRadar nhấn mạnh: “Quá trình xây dựng phần mềm cần có sự tham gia tham vấn và thử nghiệm từ chính cộng đồng người khuyết tật; phải thật sự trao quyền để người khuyết tật tự chủ và tham gia bình đẳng trong xã hội số”.

Chủ tịch Hội Người khuyết tật Thành phố Hà Nội Đỗ Thị Huyền chia sẻ, thách thức của người khuyết tật hiện nay nằm ở việc làm, tiếp cận hạ tầng, khả năng tiếp cận tri thức và công nghệ. Hội đã chuyển hướng từ “xóa mù chữ” sang “xóa mù công nghệ” nhằm nâng cao năng lực số cho hội viên.

Các khóa học kỹ năng số, ứng dụng AI trong học tập, làm việc và truyền thông đã giúp nhiều người khuyết tật lần đầu tiếp cận thế giới số. Cuối năm 2024, một khóa tập huấn ứng dụng AI trong truyền thông đã hỗ trợ hơn 40 hội viên sử dụng AI như một “trợ lý” trong soạn thảo văn bản và tìm kiếm thông tin.

Không chỉ dừng ở đào tạo kỹ năng số, Hội Người khuyết tật Thành phố Hà Nội còn số hóa gần 600 điểm dữ liệu, ứng dụng GPS để hỗ trợ cảnh báo sớm, sơ tán và cứu trợ người khuyết tật trong thiên tai.

Đáng chú ý, chính người khuyết tật tham gia thu thập dữ liệu và xây dựng bản đồ số, qua đó khẳng định vai trò chủ động của họ trong các giải pháp công nghệ vì cộng đồng. Mô hình này đã được vinh danh tại Zero Project 2026 của Liên hợp quốc nhờ tính nhân văn và khả năng nhân rộng.

Hoàn thiện khung năng lực số phù hợp

Quỹ phát triển dành cho người khuyết tật Abilis Phần Lan gần đây đã hỗ trợ Việt Nam triển khai nhiều dự án nâng cao năng lực số cho người khuyết tật. Các hoạt động tập trung vào kỹ năng sử dụng điện thoại thông minh, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, an toàn mạng và ứng dụng công nghệ trong học tập, làm việc.

Nguyễn Phương Anh, người khiếm thị đồng thời là cán bộ dự án của Quỹ Abilis cho biết: “Nhiều chương trình đã hướng dẫn người khuyết tật sử dụng AI để nhận diện hình ảnh, hỗ trợ di chuyển và sáng tạo nội dung. Tiêu biểu có dự án “Hành chính công trực tuyến cho người khuyết tật” do Mạng lưới sinh viên khiếm thị Việt Nam triển khai giai đoạn 2023-2024 cùng các khóa đào tạo kỹ năng số cho người khiếm thị tại Tây Hồ, Mỹ Đức, Sóc Sơn (Hà Nội) trong các năm 2025-2026, góp phần thu hẹp khoảng cách số và mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ”.

UNDP cũng hỗ trợ các nhóm chuyển đổi số cộng đồng giúp các nhóm dễ bị tổn thương tiếp cận dịch vụ công trực tuyến và công cụ số, đồng thời thúc đẩy các mô hình đồng sáng tạo với sự tham gia trực tiếp của người khuyết tật trong thiết kế, thử nghiệm nền tảng số.

Theo bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, khả năng tiếp cận, thiết kế phổ quát cần trở thành tiêu chuẩn bắt buộc trong các dịch vụ công trực tuyến và hệ thống AI.

Để người khuyết tật thật sự trở thành chủ thể trong xã hội số, cần một chiến lược dài hạn và khung pháp lý chuyển đổi số bao trùm. Tiến sĩ Tô Văn Trường cho rằng, các chương trình hỗ trợ phải gắn chặt với giáo dục, việc làm và an sinh xã hội.

Một nền AI nhân văn cần bảo đảm tính tiếp cận cho mọi đối tượng, từ giao diện dễ sử dụng đến khả năng đáp ứng đa dạng nhu cầu, đặc biệt phải đặt con người ở vị trí trung tâm của mọi quá trình thiết kế và ứng dụng công nghệ.

Chỉ khi lắng nghe tiếng nói từ chính những người sử dụng, AI mới thật sự trở thành công cụ phục vụ con người một cách công bằng và hiệu quả. Cần thay đổi tư duy “làm cho người khuyết tật” sang tư duy “làm cùng người khuyết tật”.

Việc phát triển AI cần bảo đảm an toàn, đạo đức và hướng tới các giá trị nhân văn, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Thái, nguyên Cục phó Cục Khoa học, Chiến lược và Lịch sử Công an khẳng định, công nghệ có thể xóa bỏ rào cản, định kiến về người khuyết tật, nhưng chính sách phát triển AI phải đặt người khuyết tật ở vị trí trung tâm, được tham gia vào quá trình thiết kế, thử nghiệm và đánh giá sản phẩm. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội để xây dựng hệ sinh thái số an toàn, thân thiện và mở rộng cơ hội cho người khuyết tật.