Từ loại rau chống đói, ông Ngọc đã gây dựng thành vùng trồng rau má quy mô lớn, từng bước làm giàu trên đồng đất quê hương.

Từ cây cứu đói đến sản phẩm chủ lực

Gần trưa, ông Lê Viết Ngọc vẫn lom khom ngoài luống rau má, dùng tay vạch từng đám lá nhỏ xanh rì để xem có sâu hay không, thi thoảng lại đứng lên, lau vội mồ hôi bằng vạt áo lấm lem đất.

Tại Hợp tác xã Cây trồng và Vật nuôi Đồng Ngâu (thôn Phúc Gia, xã Thọ Long, tỉnh Thanh Hóa), ông Ngọc vừa làm ông chủ vừa là công nhân. Ông không chỉ sở hữu vùng trồng rau má hơn 2ha mà còn là "kỹ sư" vận hành vùng trồng, từ khâu làm đất, trồng, chăm sóc, thu hoạch đến chế biến, đóng gói và tiếp thị sản phẩm. Có người nói ông ôm đồm, việc gì cũng tự tay làm, ông chỉ cười: "Không phải tôi không tin ai, chỉ là tôi tự làm thì thấy yên tâm hơn".

Với ông Ngọc, rau má không chỉ là cây trồng mưu sinh mà còn là một phần ký ức khó quên của những năm tháng nghèo khó. Gia đình có sáu anh em, bữa ăn khi ấy nhiều hôm chỉ trông vào rau má thay cơm. "Rau má nuôi anh em tôi lớn lên ở vùng này. Nghĩ lại vẫn còn ám ảnh, nhưng không ăn thì lấy gì mà sống. Với người nghèo khi ấy, rau má không phải món ngon mà là thứ giúp nhiều gia đình cầm cự qua ngày", ông nhớ lại.

Nói về chuyện khởi nghiệp với cây rau má, ông Ngọc nhớ lại năm 2017, trận lụt lớn quét qua, cuốn đi hầu hết hoa màu trong vườn. Sau khi nước rút, đất bùn lầy, cây cối ngổn ngang, tưởng như không còn gì để bám víu. Thế nhưng ở góc vườn vẫn còn sót lại một bụi rau má nhỏ bám trụ trên gò đất cao.

Từ vài bụi rau má ban đầu, cây dần bén đất, lan rộng theo thời gian. Thấy có thể tận dụng, vợ ông hái đem ra chợ bán, mỗi ký được 25 - 30 nghìn đồng, đủ mua gạo cho bữa ăn hằng ngày. Có thêm đồng ra đồng vào, ông bắt đầu chăm chút, gây lại vườn. Rau má theo đó được nhân ra từng đám rồi thành luống, diện tích cứ thế mở rộng dần.

Ông Ngọc bảo, cây rau má ông trồng là rau má bản địa, loại mọc dại ở vùng quê từ lâu. Lá nhỏ, cuống mảnh, thân dai, vị đậm và thơm hơn so với giống lai. Tuy nhiên, khác với giống lai có thể trồng quanh năm, rau má cổ chỉ hợp với vài tháng hè, chịu rét kém. Năng suất không cao bằng rau má lai nhưng bù lại chất lượng vượt trội. Chính vì vậy, ông chấp nhận làm việc khó để giữ cái chất riêng cho sản phẩm.

Chăm rau như con mọn

Để có được vùng trồng rau má xanh mướt, sạch như bây giờ không hề đơn giản đối với ông Ngọc. Nhìn qua thì việc trồng rau chỉ xoay quanh mấy khâu quen thuộc như làm đất, bón phân hữu cơ, tưới nước đều đặn, nhưng với rau má, cái khó nhất lại nằm ở việc giữ cho rau thật sạch. 

Theo ông Ngọc, vì không sử dụng thuốc diệt cỏ nên khâu vất vả nhất là nhổ cỏ thủ công. Mỗi tháng công đoạn này phải làm đến ba lần và thuê mướn tốn kém. Không dừng lại ở đó, sâu đất cũng là nỗi lo thường trực. Loại sâu này phá hoại âm thầm, ban ngày gần như không thấy, đến tối mới bò lên ăn lá. Muốn xử lý hiệu quả, người trồng phải canh đúng thời điểm, thường vào khoảng 19 giờ tối, mang đèn ra đồng phun thuốc sinh học để diệt trừ. Công việc cứ lặp đi lặp lại, đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ như chăm chút cho từng đứa con trong nhà.

"Nếu phun thuốc sai giờ coi như mất công, tốn của. Còn dùng thuốc hóa học thì rau không còn sạch và hại cả cây", ông Ngọc giải thích.

Có năm sâu đất bùng phát dữ dội, ông mất trắng liền bốn lứa rau. Không chỉ thiệt hại sản lượng, mỗi đợt sâu phá hại ông còn phải cải tạo lại đất, tốn thêm bao công sức và chi phí. Dẫu vậy ông vẫn chấp nhận, làm lại từ đầu.

Không chỉ đảm bảo nguyên tắc sản xuất an toàn cho riêng mình, ông Ngọc còn yêu cầu các hộ liên kết phải tuân thủ nghiêm: Không dùng thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón hóa học, chỉ sử dụng chế phẩm sinh học trong chăm sóc. "Phân đạm tồn dư lâu, không khác gì thuốc sâu. Rau nhìn xanh nhưng ăn không ngon. Chỉ cần nhìn bằng mắt thường là biết rau có phun thuốc hay không. Rau dùng thuốc hóa học hoặc tưới đạm thường xanh mướt hơn, nhưng lại nhanh hỏng", ông Ngọc tiết lộ.

Rau má sau thu hoạch được đưa vào quy trình xử lý nghiêm ngặt, từ phân loại, rửa, hấp sấy đến nghiền và đóng gói, công đoạn nào cũng làm cẩn thận, tỉ mỉ. Đặc biệt, khâu đóng gói được thực hiện trong phòng lạnh, khử khuẩn bằng tia UV để bảo đảm an toàn và giữ chất lượng sản phẩm.

Chế biến sâu, nâng giá trị

Năm 2019, Hợp tác xã Cây trồng và Vật nuôi Đồng Ngâu được thành lập, đồng thời liên kết với hơn 10 hộ dân cùng tham gia sản xuất. Đến nay, diện tích trồng rau má đã mở rộng lên hơn 2ha, bình quân mỗi sào cho thu hoạch khoảng 4 - 6 tạ mỗi tháng. Tính chung, sản lượng hằng năm đạt hàng chục tấn.

Những năm gần đây, rau má tươi tiêu thụ chậm hơn. Có lúc rau được mùa, giá lại xuống. Có khi rau cắt xong chưa kịp bán đã héo. Nhìn sản phẩm làm ra không tiêu thụ được, ông Ngọc bắt đầu nghĩ cách chuyển sang làm bột rau má, vừa bảo quản được lâu hơn, vừa nâng giá trị sản phẩm.

Quyết tâm làm đến cùng, ông mạnh dạn vay vốn, đầu tư máy sấy lạnh, máy sao rang, máy đóng gói… với tổng chi phí lên tới vài tỷ đồng. Những ngày đầu ông gần như "ăn ngủ" cùng máy móc để học hỏi và vận hành cho trơn tru. Có thời điểm sản phẩm được thị trường đón nhận, đối tác nước ngoài tìm đến đặt hàng. Nhưng khi niềm vui vừa chớm, khó khăn đã ập tới. Nguyên liệu thô cồng kềnh, chi phí bảo quản cao, trong khi quy mô sản xuất còn nhỏ khiến ông buộc phải tính lại hướng đi.

Chưa kịp xoay xở để trả khoản nợ đầu tư, thiên tai lại dồn dập. Năm 2025, những trận lũ lớn tràn qua, cuốn đi nhiều diện tích rau chưa kịp thu hoạch, thiệt hại lên tới hàng tỷ đồng. Tiền công cho người làm vẫn còn dang dở, áp lực càng chồng chất, đến nay vẫn chưa thanh toán hết.

Dẫu vậy, ông Ngọc không bỏ cuộc. Để giảm áp lực đầu ra, ông chuyển hướng chế biến sâu, làm thêm nhiều sản phẩm từ rau má như bột nguyên chất, rau má đậu xanh, rau má hạt sen, trà rau má… Nhờ đó, thời gian bảo quản được kéo dài, giá trị sản phẩm cũng được nâng lên. Hiện các sản phẩm đã có mặt ở nhiều nơi, trong đó có các đại lý tại các tỉnh phía Bắc. Dù nhận được không ít đơn hàng lớn, ông vẫn giữ cách làm chắc chắn, chưa vội mở rộng ồ ạt để đảm bảo chất lượng.

Sau khi trừ chi phí, mỗi năm gia đình ông thu về khoảng 500 - 600 triệu đồng. Năm 2024 bột rau má Đồng Ngâu được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao và đạt chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm.

Sản phẩm bột rau má giữ nguyên vẹn mùi vị, màu sắc và hàm lượng dưỡng chất tốt có trong rau má tươi, không chứa chất bảo quản, không pha trộn thêm bất kỳ thành phần phụ gia hoá học nào. Hợp tác xã Cây trồng và Vật nuôi Đồng Ngâu duy trì việc làm thường xuyên cho hơn 10 lao động, chủ yếu là người cao tuổi trong vùng với thu nhập trung bình từ 4 - 6 triệu đồng/người/tháng.