Ung thư dạ dày hiện vẫn là một trong những loại ung thư phổ biến hàng đầu thế giới, đứng thứ năm về số ca mắc và thứ tư về tỷ lệ tử vong. Bệnh thường tiến triển âm thầm và khó phát hiện ở giai đoạn sớm. Các phương pháp như phẫu thuật, hóa trị và xạ trị đã có nhiều tiến bộ, tuy nhiên, hiệu quả điều trị ở nhiều trường hợp vẫn còn hạn chế do tác dụng phụ kéo dài và khả năng kháng thuốc, tái phát, di căn của ung thư dạ dày khá cao.

Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đang quan tâm nhiều hơn đến việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ điều trị ung thư theo hướng an toàn và ít tác dụng phụ hơn. Nghệ trắng (có tên khoa học là Curcuma aromatica Salisb.) thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) và chi Nghệ (Curcuma). Khác với nghệ vàng thông thường, thân rễ của Nghệ trắng có màu nhạt hơn, mùi thơm đậm và có chứa hàm lượng lớn các hợp chất nhóm sesquiterpene. Một số hợp chất nổi bật như curdione, germacrone, curcumenol, β-elemene hay curcumin đã được ghi nhận có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và đặc biệt là tiềm năng kháng ung thư. Một số nghiên cứu trước đây cho thấy chiết xuất từ thân rễ Nghệ trắng có thể ức chế sự phát triển của một số loại tế bào ung thư như ung thư đại tràng, ung thư gan, ung thư phổi hay ung thư tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, cơ chế tác động của dược liệu này trên tế bào ung thư dạ dày vẫn chưa được hiểu rõ, đặc biệt ở cấp độ phân tử.

Xuất phát từ thực tế đó, TS. Đoàn Chính Chung và nhóm nghiên cứu Viện Khoa học sự sống - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu cơ chế phân tử liên quan tới sự ức chế tăng sinh tế bào ung thư dạ dày của cao chiết chuẩn hoá từ thân rễ cây Nghệ trắng (Curcuma aromatica Salisb)” (mã số: ĐLTE00.08/23-24). Nghiên cứu hướng tới việc tạo ra cao chiết Nghệ trắng đã chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất ổn định và làm rõ cách thức loại dược liệu này tác động lên tế bào ung thư dạ dày ở cấp độ phân tử. 

Nghệ trắng là loài cây thân thảo, được sử dụng làm dược liệu nhờ phần thân rễ giàu tinh dầu và hoạt chất sinh học. Cây có mùi thơm đặc trưng, thân rễ màu vàng kem và hình thái dễ phân biệt với nghệ vàng thông thường.

Đặc điểm hình thái của cây Nghệ trắng (Curcuma aromatica Salisb.): lá (A, B), hoa (C, D), rễ (E) và thân rễ (F)

Từ nguồn dược liệu Nghệ trắng được trồng tại Trà Vinh, nhóm nghiên cứu đã xây dựng thành công quy trình thu nhận và chuẩn hóa cao chiết từ thân rễ cây Nghệ trắng. Kết quả đánh giá cho thấy, cao chiết này có khả năng ức chế sự tăng sinh của nhiều dòng tế bào ung thư như ung thư da, ung thư vú và ung thư gan. Trong đó, hiệu quả ức chế mạnh nhất được ghi nhận trên tế bào ung thư dạ dày (AGS). Ngược lại, cao chiết ít ảnh hưởng hơn tới các dòng tế bào bình thường như tế bào nội mô, nguyên bào sợi. 

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng cơ sở cho cao chiết nhằm bảo đảm các thành phần hoạt chất ổn định giữa các lần sản xuất. Trong đó, hai hoạt chất quan trọng là germacrone và curdione được duy trì ở hàm lượng tối thiểu tương ứng 1% và 0,5%, góp phần giữ tính đồng nhất và hiệu quả sinh học của cao chiết.

Tiêu chuẩn chất lượng cơ sở của cao nguyên liệu Nghệ trắng 

Đáng chú ý, nhóm đã làm rõ nhiều cơ chế liên quan đến khả năng ức chế tế bào ung thư dạ dày của cao chiết Nghệ trắng. Kết quả cho thấy, cao chiết có thể “khóa” chu kỳ phát triển của tế bào ung thư dạ dày tại pha G0/G1, giai đoạn tế bào chuẩn bị nhân lên. Khi chu kỳ này bị chặn lại, tế bào ung thư không thể tiếp tục tăng sinh như bình thường.

Chia sẻ về thành tựu nổi bật của nghiên cứu, TS. Đoàn Chính Chung cho biết: Cao chiết chuẩn hóa từ Nghệ trắng không chỉ làm chậm sự phát triển của tế bào ung thư mà còn thúc đẩy chúng kích hoạt cơ chế chết theo chương trình (apoptosis) - quá trình tự hủy của tế bào có kiểm soát và đã được lập trình sẵn. Cao chiết tác động đồng thời lên cả hai “con đường” khiến tế bào ung thư đi tới tự hủy. Con đường ngoại sinh bắt đầu từ các tín hiệu bên ngoài tế bào, giống như “mệnh lệnh”, yêu cầu tế bào ung thư dừng hoạt động thông qua các thụ thể “gây chết” (death receptor) trên màng tế bào. Con đường nội sinh lại xuất phát từ bên trong tế bào khi xuất hiện tổn thương DNA, stress,... thông qua ty thể, bộ phận được ví như “nhà máy năng lượng” của tế bào. Khi cả hai cơ chế này cùng được kích hoạt, tế bào ung thư dần mất khả năng sống và đi vào quá trình tự hủy. 

Cao chiết Nghệ trắng chuẩn hóa sau quá trình cô đặc tạo dạng cao sệt

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, cao chiết Nghệ trắng làm gia tăng sự tích lũy các gốc oxy hóa nội bào (Reactive Oxygen Species - ROS). Trong điều kiện bình thường, ROS vẫn tham gia vào nhiều hoạt động sinh học của tế bào. Tuy nhiên, khi tích lũy quá mức, các gốc oxy hóa này có thể gây tổn thương mạnh bên trong tế bào và thúc đẩy tế bào ung thư đi vào quá trình chết theo chương trình (apoptosis). Đây được xem là một trong những cơ chế góp phần tăng hiệu quả ức chế tế bào ung thư dạ dày của cao chiết chuẩn hóa Nghệ trắng. Kết quả nghiên cứu đã góp phần làm rõ con đường tác động của cao chiết nhằm kìm hãm sự phát triển của tế bào ung thư và thúc đẩy quá trình loại bỏ các tế bào này.

Cơ chế phân tử liên quan tới sự ức chế tế bào của cao chiết chuẩn hoá Nghệ trắng trên tế bào ung thư dạ dày AGS 

Theo nhận định của TS. Lê Thị Hồng Minh, thành viên Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam: Đề tài đã cung cấp những dữ liệu khoa học có độ tin cậy cao về tiềm năng kháng ung thư dạ dày của cao chiết Nghệ trắng đã chuẩn hóa. Một trong những ý nghĩa thực tiễn nổi bật của nghiên cứu là việc xây dựng thành công bộ tiêu chuẩn cơ sở cho cao chiết Nghệ trắng, giúp kiểm soát chất lượng nguyên liệu ổn định và đồng nhất. Đây được xem là nền tảng quan trọng để tiến tới phát triển sản phẩm, mở rộng khả năng chuyển giao công nghệ và thương mại hóa các chế phẩm từ Nghệ trắng. Đồng thời, đề tài thuộc chương trình hỗ trợ cán bộ nghiên cứu trẻ của Viện Hàn lâm, đây là cơ sở để chủ nhiệm và thành viên trẻ nâng cao năng lực nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế phân tử, đặc biệt là các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại, phục vụ cho các hướng nghiên cứu tiếp theo trong tương lai.

Không chỉ làm rõ tiềm năng kháng ung thư dạ dày của Nghệ trắng ở cấp độ phân tử, nghiên cứu còn mở ra hướng nâng cao giá trị dược liệu bản địa, gắn nghiên cứu khoa học với phát triển nguồn nguyên liệu và kinh tế địa phương. Từ các kết quả bước đầu, nhóm sẽ tiếp tục thử nghiệm trên mô hình động vật và đánh giá sâu hơn khả năng ứng dụng của cao chiết Nghệ trắng trong hỗ trợ phòng ngừa và điều trị ung thư. Việc công bố 2 bài báo quốc tế thuộc danh mục SCIE, 1 bài báo quốc gia cùng nhiều kết quả liên quan đến chuẩn hóa và hoạt tính sinh học cũng tạo nền tảng cho các hướng nghiên cứu chuyên sâu, hướng tới phát triển các sản phẩm từ dược liệu Việt Nam trong tương lai.